• Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας
  • Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας
  • Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας
  • Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας
Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας

Υδροκίνηση στη Νάουσα

Στυλιανού Λιάνα

Υπεύθυνη του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας

Η Υδροκίνηση, είναι ένα αντικείμενο μελέτης που ξεπερνά τους επιστημονικούς διαχωρισμούς και συνδέει τη μελέτη των υλικών και άυλων καταλοίπων με το γεωγραφικό και ανθρώπινο πλαίσιο, τις κοινωνικές σχέσεις, τον τρόπο ζωής, τις πολιτισμικές εκφράσεις. Ο γενικότερος στόχος θα μπορούσε να οριστεί ως  η  κατανόηση της ιστορικότητας του χώρου που περιβάλλει μαθητές και ενήλικες και η απόκτηση συνείδησης της σημασίας των έργων του ανθρώπου στο τοπίο και στον τόπο.

Η μελέτη των νερόμυλων είναι μια ευκαιρία σύνδεσης των προβιομηχανικών υδροκίνητων μηχανών με την τοπική ιστορία, την αρχιτεκτονική, τις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων, τη μελέτη του τοπίου (landscape), τις διατροφικές συνήθειες των κατοίκων, τη  σύνδεση υδροτροχού- υδατόπτωσης, τη μετατροπή της ενέργειας από δυναμική σε κινητική κ.ά. Η εκπαιδευτική προσπάθεια ενισχύει τη σύνδεση  του παρελθόντος με το παρόν  και το μέλλον  δια μέσου της διερεύνησης μορφών ενέργειας του παρελθόντος και την κατανόηση της αναγκαιότητας υιοθέτησης σύγχρονων  ανανεώσιμων και αειφορικών μορφών ενέργειας.

Το όφελος είναι μεγάλο καθώς μαθητές και εκπαιδευτικοί γνωρίζουν το τοπικό φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον.  Ο τόπος μελετάτε σαν μια ιστορική και περιβαλλοντική ενότητα, οι μαθητές εμπλέκονται συναισθηματικά καθώς οι δραστηριότητες αφορούν τον οικείο τους χώρο και μπορούν να εφαρμόσουν τη μάθησή τους σε πραγματικές συνθήκες. Γίνεται προσπάθεια ερμηνείας της σχέσης του φυσικού περιβάλλοντος με την πορεία και εξέλιξη των τοπικών κοινωνιών και όταν ερμηνεύσουν και κατανοήσουν τα παραπάνω εκδηλώνουν σεβασμό και ενδιαφέρον για το  περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους, ενώ λειτουργούν ως «αγγελιαφόροι» στις τοπικές κοινωνίες καθώς τις ενημερώνουν σχετικά με την τοπική ιστορία και τον πολιτισμό.

Τα εκπαιδευτικά ερωτήματα

Η εικόνα που έχουμε  για το μύλο είναι συνήθως τυποποιημένη νατουραλιστική  πλημμυρισμένη με στοιχεία μυθοπλασίας, ενώ παράμετροι όπως ο μύλος ως μηχανή και ο μύλος ως τόπος κοινωνικής δικτύωσης δε μελετώνται.

Το ερώτημα παραπέμπει σε ένα διαθεματικό διδακτικό αντικείμενο, σύγχρονο και προκλητικό καθώς εξετάζει, καταγράφει και  συνδέει:

  • Λαογραφία/ Ανθρωπολογία  (Παραδόσεις - Παραμύθια – Ιστορίες, Θρησκεία – Προκαταλήψεις - Μεταφυσικός κόσμος, Πολιτιστική Ταυτότητα)
  • Τεχνολογία και Φυσικές Επιστήμες (Πολλά είδη μύλων ανάλογα με το υλικό που επεξεργαζόταν - τη μορφή ενέργειας - τους μηχανισμούς. Ειδικές γνώσεις του χώρου – κλίματος – υλικών. Επιρροές και σχέσεις από άλλους χώρους  [Επικοινωνία].  Ιστορία της Τεχνολογίας
  • Περιβάλλον: Φυσικό Περιβάλλον (Χλωρίδα – Πανίδα Γεωμορφολογία).
    Ανθρωπογενές περιβάλλον (χωροταξία)
  • Τοπίο και τόπος
  • Αρχιτεκτονική
  • Ιστορία, βιομηχανική αρχαιολογία

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νάουσας

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα του ΚΠΕ Νάουσας  θα μπορούσε να αποτελέσει ένα παράδειγμα  διαθεματικής προσέγγισης της έννοιας του Νερόμυλου με στόχο την ανάδειξη της ιστορικής και πολιτιστικής παράδοσης της περιοχής. Η συγκεκριμένη εκπαιδευτική πρόταση προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες και τη δυναμική κάθε τόπου μπορεί να λειτουργήσει ως έναυσμα μελέτης των μυλότοπων της χώρας μας. Η εκπαιδευτική διαδικασία περιλαμβάνει τις αντιλήψεις των μαθητών και των ενηλίκων για τους νερόμυλους, το περιβαλλοντικό πλαίσιο εξέλιξης του project, τη γνώση των διδακτικών στρατηγικών που θα αξιοποιηθούν. 

Η μελέτη των νερόμυλων απαιτεί να δοθούν «Εξηγήσεις στις παρεξηγήσεις» ή αλλιώς να αντιμετωπιστούν οι εναλλακτικές ιδέες των εκπαιδευομένων μας ώστε να λυθούν ζητήματα κατανόησης της έννοιας του νερόμυλου.

Μια από τις εναλλακτικές ιδέες αφορά το είδος ενέργειας που αξιοποιεί ο νερόμυλος. Είναι γνωστό ότι οι υδροτροχοί εκμεταλλεύονται την κινητική και τη δυναμική ενέργεια του νερού. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί η διαφορά της δυναμικής και της κινητικής ενέργειας, η μετατροπή της μιας στην άλλη καθώς και ότι αποτελούν δύο μορφές της Μηχανικής Ενέργειας.

Η δεύτερη εναλλακτική ιδέα αφορά τους τύπους νερόμυλων. Οι δύο βασικοί τύποι του νερόμυλου, Ρωμαϊκός νερόμυλος και Ανατολικός, Ελληνικός πήραν την ονομασία τους απ’ τις περιοχές διάδοσης τους. Οι ρωμαίοι είχαν την έξυπνη ιδέα να οδηγήσουν το νερό πάνω από τον τροχό, ώστε πέφτοντας από το κανάλι προσαγωγής στα πτερύγια της φτερωτής,  να χρησιμοποιείται εκτός από την κίνηση του και η βαρύτητα του με τη μικρού ύψους υδατόπτωση. Οι μεταγενέστεροι ελληνικοί ή ανατολικοί επικράτησαν στη βυζαντινή επικράτεια έλυσαν το πρόβλημα έλλειψης μεγάλης ποσότητας νερού με την ανακάλυψη της οριζόντιας φτερωτής, η οποία περιστρέφεται με πολύ λιγότερη ποσότητα νερού. Γίνεται εκμετάλλευση της δυναμικής ενέργειας που παράγεται από την υδροστατική πίεση, η οποία οφείλεται στη διαφορά στάθμης του νερού. Αν το μυλοτόπι διαθέτει μεγάλη διαφορά στάθμης και συνεχή φυσική ροή νερού τότε ο προσαγωγός σωλήνας έχει μικρή διάμετρο και  μεγάλο ύψος.  Αν η διαφορά στάθμης είναι μικρή τότε η διάμετρος του προσαγωγού σωλήνα ή αλλιώς βαγένι μεγαλώνει ώστε να χωρά μεγάλο όγκο νερού.

Τέλος είναι σημαντικό  να γνωρίσουμε τα μέρη λειτουργίας του νερόμυλου. Ο προσαγωγός σωλήνας, το μυλαύλακο μέσου του οποίου επιστρέφει το νερό στη φυσική του ροή, η οριζόντια φτερωτή, ο κάθετος άξονας μεταφοράς της κίνησης από τη φτερωτή στο ζευγάρι μυλόπετρες (η σταθερή μυλόπετρα είναι συνήθως η κάτω ενώ η επάνω είναι η περιστρεφόμενη), κ.ά.

Η ιστορικότητα του μυλοτοπιού της Νάουσας

Η περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική μελέτη εξέλιξης καθώς και η  ιστορική μεταβολή του μυλοτοπιού της πόλης, μας βοηθά να ερμηνεύσουμε την άνθηση της μικρής πόλης στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. Η γεωγραφία της πόλης, της έδωσε τη δυνατότητα να αναπτυχθεί σε τρία επίπεδα επιτρέποντας στο ποτάμι που τη διασχίζει να δημιουργήσει εντυπωσιακούς καταρράκτες.

Οι οκτώ καταρράχτες της πόλης φιλοξενούσαν τον 19ο αι. υδρόμυλους και μπατάνια, σημεία που πλένεται και λευκαίνεται το ρούχο, ως προϊόν των οικοτεχνιών. Το μυλοτόπι της Νάουσας διέθετε, 24 νερόμυλους, 7 σουσαμόμυλους, 2 υδροπρίονα, 8 υδροτριβές (μπατάνια) και 2 καθαριστήρια ρυζιού.

Σήμερα σώζονται τρεις υδρόμυλοι δείγματα διαφορετικών αρχιτεκτονικών επιρροών αλλά και έκφραση της κοινωνικής τάξης του ιδιοκτήτη τους. Οι υδρόμυλοι είναι ενσωματωμένοι με την κατοικία του μυλωνά άλλοτε ενταγμένοι στο ισόγειο ενός διώροφου κτίσματος και άλλοτε ως ανεξάρτητες κατασκευές σ’ επαφή με την κατοικία. Οι περισσότεροι υδρόμυλοι  λειτουργούσαν μέχρι τη δεκαετία του ’60. Σήμερα σώζονται  ελάχιστοι που εντοπίζονται στα υπόγεια των κατοικιών που έχουν εκσυγχρονιστεί ή στους ακάλυπτους των νέων κτηρίων που αντικατέστησαν προηγούμενες μυλικές εγκαταστάσεις.

Ο κυλινδρόμυλος Ματθαίου ήταν αλευρόμυλος και λειτουργούσε στις αρχές του 20ου αι. παράλληλα με τις μονάδες κλωστοϋφαντουργίας της πόλης.

Ο μύλος του Ράϊου  χτίστηκε στο τέλος του 19ου αι.  είναι ένα διώροφο κτίσμα με τετράκλινη στέγη χαρακτηριστικό δείγμα λαϊκής αρχιτεκτονικής. Διαθέτει  και ένα ζευγάρι μυλόπετρες για την άλεση σιταριού.

Ο Μύλος του Μάκη τριώροφο κτίσμα κτισμένο το 1910 είχε δύο ζευγάρια μυλόπετρες αλέθοντας στη μια δημητριακά και στην άλλη σουσάμι.

«Οι ξεχασμένες διατροφικές συνήθειες»

Ο σπόρος του σουσαμιού ήταν από τους πρώτους αρωματικούς σπόρους που χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα από το 600 π.Χ. Αυτός ο αρχαίος σπόρος αποτελούσε για αιώνες κύρια τροφή για τους κατοίκους της Κ. Μακεδονίας  καθώς έδινε λάδι, μαύρο ταχίνι (αναποφλοίωτο σουσάμι) και άσπρο ταχίνι (αποφλοιωμένο σουσάμι). Η σπουδαία αυτή τροφή δεν εκτιμήθηκε στους μοντέρνους καιρούς και τη δεκαετία του 60 έπαψε να καλλιεργείται. Οι σουσαμόμυλοι της περιοχής σταμάτησαν να λειτουργούν οδηγώντας στη λήθη την καλλιέργεια ενός σπόρου υψηλής διατροφικής αξίας και πανάρχαιες διατροφικές συνήθειες.  

Το λυκαυγές μιας νέας εποχής

Το επάγγελμα που θα καθορίσει το μέλλον της περιοχής είναι ο μυλωνάς καθώς είναι το πρόσωπο που συγκεντρώνει το χρηματικό ρευστό, σε μια περιοχή που οικονομία της δεν είχε εκχρηματιστεί πλήρως. Ο μυλωνάς γίνεται τοκιστής καθώς έχει τη δυνατότητα να δανείσει στους αγρότες και κτηνοτρόφους. Επισκέπτεται τη Θεσσαλονίκη – μεγάλο αστικό κέντρο του 19ου αι.- κι έρχεται σε επαφή με τα φίνα αγγλικά υφάσματα που είναι και πιο φθηνά από τα τοπικά σαγιάκια αλλά και εξαιρετικής ποιότητας και αισθητικής. Το 1870 τρεις μυλωνάδες της Νάουσας δημιουργούν το πρώτο βαμβακοκλωστήριο σ’ έναν από τους καταρράκτες με ισχύ 600 ίππων και με αγγλικές μηχανές. Πυρήνας του συγκροτήματος το τριώροφο κτίσμα του μύλου που συνέχισε να λειτουργεί και μετά την ίδρυση του κλωστηρίου. Θα τους ακολουθήσουν και άλλοι οι μυλωνάδες εξελίσσοντας σταδιακά την πόλη σε βιομηχανικό κέντρο κλωστοϋφαντουργίας στη Μακεδονία και οι μύλοι παραδίνουν την πρωτοκαθεδρία, ως κύριοι παράγοντες της οικονομικής ευμάρειας της πόλης, στις βιομηχανικές μονάδες.

Τύποι τροχών υδροκίνησης & υδροστρόβιλοι

Οι μηχανισμοί υδροκίνησης ήταν η καρδιά του κάθε εργοστασίου, από τους πολλούς τύπους των τροχών υδροκίνησης και υδροστροβίλων, τα εργοστάσια στη Νάουσα χρησιμοποιούσαν σαν κινητήριες διατάξεις το τσέρκι και την τουρμπίνα. Το τσέρκι ήταν η πιο απλή εξέλιξη της οριζόντιας φτερωτής, εφαρμόστηκε στην αρχική περίοδο εκβιομηχάνισης,  στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από τις τουρμπίνες, κατασκευασμένες στην Αυστρία, Γερμανία, Ελβετία. Ο τύπος τουρμπίνας που κυριάρχησε καθώς ανταποκρινόταν στις τοπικές συνθήκες υδατόπτωσης (μεσαίο ύψος πτώσης του νερού, μέση παροχή νερού) με υψηλή απόδοση κίνησης ήταν η  Francis.

Τρώτε αργά

Βρείτε χρόνο για να απολαμβάνετε ολόκληρη τη διαδικασία της προετοιμασίας και της κατανάλωσης των γευμάτων σας. Πάρτε μέρος στο κίνημα του «αργού φαγητού» που στοχεύει «στην προώθηση της γαστρονομικής κουλτούρας , στην ανάπτυξη της γευστικής εκπαίδευσης, στη διατήρηση της γεωργικής βιοποικιλότητας και στην προστασία των παραδοσιακών τροφών που απειλούνται με εξαφάνιση».